1.5 Profijt en Profeten

De haftara (het gedeelte uit de Profeten dat gelezen wordt bij de parasha) voor Devariem is Jesaja 1. Een profetie over Jeruzalem waarin de vinger wordt gelegd bij het onrecht dat overheersend is geworden en waar een samenleving aan ten onder gaat.

BOEK	HFD	VS	WLC	SV
ISA	1	21	אֵיכָה הָיְתָה לְזוֹנָה קִרְיָה נֶאֱמָנָ֑ה מְלֵאֲתִי מִשְׁפָּט צֶדֶק יָלִין בָּהּ וְעַתָּה מְרַצְּחִֽים׃	Hoe is de getrouwe stad tot een hoer geworden! Zij was vol recht, gerechtigheid herbergde daarin, maar nu doodslagers.
ISA	1	22	כַּסְפֵּךְ הָיָה לְסִיגִ֑ים סָבְאֵךְ מָהוּל בַּמָּֽיִם׃	Uw zilver is geworden tot schuim; uw wijn is vermengd met water.
ISA	1	23	שָׂרַיִךְ סוֹרְרִים וְחַבְרֵי גַּנָּבִים כֻּלּוֹ אֹהֵב שֹׁחַד וְרֹדֵף שַׁלְמֹנִ֑ים יָתוֹם לֹא יִשְׁפֹּטוּ וְרִיב אַלְמָנָה לֹֽא יָבוֹא אֲלֵיהֶֽם׃פ	Uw vorsten zijn afvalligen, en metgezellen der dieven, een ieder van hen heeft geschenken lief, en zij jagen de vergeldingen na; den wezen doen zij geen recht, en de twistzaak der weduwen komt voor hen niet.

In de Talmoed staat een opmerkelijke uitspraak hieromtrent.

Met betrekking tot hetzelfde vers zei Rava: Nadat iemand deze wereld heeft verlaten, wanneer hij voor het oordeel wordt gebracht over het leven dat hij in deze wereld heeft geleid, zeggen zij tegen hem in de volgorde van dat vers: Heb je eerlijk zaken gedaan? Heb je vaste tijden aangewezen voor Torastudie? Heb je je beziggehouden met voortplanting? Heb je uitgezien naar verlossing? Heb je je verdiept in de dialectiek van de wijsheid of het ene uit het andere afgeleid? En toch geldt boven dit alles: als de vrees voor de Heer zijn schat is, ja, dan is hij waardig; zo niet, dan niet, en hebben geen van deze verworvenheden enige waarde.
bron: sefaria.org;
vertaling: van Engels naar Nederlands: copilot;
zie bij bijlagen voor meer context.

Het morele verval, beschreven door Jesaja, is de oorzaak van de ondergang van Jeruzalem. Een samenleving waarin onrecht schering en inslag is, wordt niet gered door religieuze rituelen.
Moreel verval van hoog tot laag, brengt mensen tot collectieve gekte gericht op financieel gewin ten koste van alles. Een dergelijke maatschapppij kan niet duurzaam zijn.
Ook voor een markteconomie geldt dat moraliteit aan de basis moet liggen wil het een blijvend succesvolle economie zijn. Adam Smith, de grondlegger van de vrije markteconomie heeft dit al beschreven voordat hij The Wealth of Nations schreef in The Theory of Moral Sentiments.
Marktwerking kan evenmin zonder samenwerking en rekening houden met de belangen van andere spelers in de markt. Een gegeven dat theoretisch onderbouwd wordt in het vakgebied speltheorie, in het bijzonder in het prisoners dilemma.
Een economie kan niet floreren als er geen vertrouwen is en winst maken, desnoods ten koste van anderen, de belangrijkste drijfveer is. Vertrouwen is ook niet te vervangen door regulering, want de op winst beluste partij zal altijd daarbinnen wegen vinden om zijn winst te optimaliseren.
De tekst uit Jesaja over de ondergang van een amorele maaschappij door schimmige praktijken is verrassend actueel, denk aan de kredietcrisis van 2008.

Ter bespreking

Vragen/opmerkingen?
Hoe staat onze maatschappij ervoor als deze tegen het licht gehouden wordt van wat in dit hoofdstuk wordt beschreven?
Hoe te voorkomen dat ‘de zorgen van de wereld en het bedrog van de rijkdom’ ons te pakken krijgt?

Bijlage passage uit Bab.Talmoed Shabbath, 31a

Na een passage waarin de verschillende reacties van Hillel en Shammai op vragen van enkele mensen die overwegen Joods te worden (aanbevolen literatuur) zijn besproken volgt deze passage.

bron: Bab. Talmoed Sabbath 31a, zie Sefaria.org
The Gemara continues discussing the conduct of the Sages, citing that Reish Lakish said: What is the meaning of that which is written: “And the faith of your times shall be a strength of salvation, wisdom, and knowledge, the fear of the Lord is his treasure” (Isaiah 33:6)? Faith; that is the order of Zera’im, Seeds, in the Mishna, because a person has faith in God and plants his seeds (Jerusalem Talmud). Your times; that is the order of Moed, Festival, which deals with the various occasions and Festivals that occur throughout the year. Strength; that is the order of Nashim, Women. Salvations; that is the order of Nezikin, Damages, as one who is being pursued is rescued from the hands of his pursuer. Wisdom; that is the order of Kodashim, Consecrated Items. And knowledge; that is the order of Teharot, Purity, which is particularly difficult to master. And even if a person studies and masters all of these, “the fear of the Lord is his treasure,” it is preeminent.
With regard to the same verse, Rava said: After departing from this world, when a person is brought to judgment for the life he lived in this world, they say to him in the order of that verse: Did you conduct business faithfully? Did you designate times for Torah study? Did you engage in procreation? Did you await salvation? Did you engage in the dialectics of wisdom or understand one matter from another? And, nevertheless, beyond all these, if the fear of the Lord is his treasure, yes, he is worthy, and if not, no, none of these accomplishments have any value. There is a parable that illustrates this. A person who said to his emissary: Bring a kor of wheat up to the attic for me to store there. The messenger went and brought it up for him. He said to the emissary: Did you mix a kav of ḥomton, a preservative to keep away worms, into it for me? He said to him: No. He said to him: If so, it would have been preferable had you not brought it up. Of what use is worm-infested wheat? Likewise, Torah and mitzvot without the fear of God are of no value. On a related note, the Gemara cites a halakha that was taught in the school of Rabbi Yishmael: A person who sells wheat may, ab initio, mix a kav of ḥomton into a kor of grain and need not be concerned that by selling it all at the price of grain he will be guilty of theft, as the kav of ḥomton is essential for the preservation of the wheat.
The Gemara also related that Rabbi Simon and Rabbi Elazar were sitting. Rabbi Ya’akov bar Aḥa passed and went adjacent to them. One said to the other: Let us stand before him as he is a man who fears sin. The other said to him in response: Let us stand before him, as he is a man of Torah study. He said to him: I said to you that he is a man who fears sin, and you said me that he is a man of Torah study? The former is much greater praise than the latter.
The Gemara remarks: Conclude that Rabbi Elazar is the one who said that he is praiseworthy because he is a man who fears sin, as elsewhere he also spoke in praise of fear. As Rabbi Yoḥanan said in the name of Rabbi Elazar: The Holy One, Blessed be He, has in His world only fear of Heaven alone, as it is stated: “And now, Israel, what does the Lord your God ask of you, but to fear the Lord your God” (Deuteronomy 10:12). And it is written: “And unto man He said: Behold [hen], the fear of the Lord, that is wisdom; and to depart from evil is understanding” (Job 28:28), as in the Greek language they call one hen. Apparently, fear of God is of primary importance. The Gemara concludes: Indeed, conclude that Rabbi Elazar is the one who said so.